Quản lý hiệu suất con người trong một thế giới hàng không đang thay đổi

Ngày 08/9/2026, trong khuôn khổ CANSO Safety Month 2026 với chủ đề “Safety in a Changing World: Building Resilience for the Future” (An toàn trong một thế giới đang thay đổi – Xây dựng năng lực thích ứng cho tương lai), CANSO tổ chức Hội thảo trực tuyến “Why Human Performance Management Matters” (Vì sao quản lý hiệu suất con người đóng vai trò quan trọng).

Đây là một trong chuỗi hội thảo tập trung vào các vấn đề an toàn chiến lược và khai thác mà ngành quản lý không lưu đang phải đối mặt, từ chuyển đổi tổ chức, hiệu suất con người đến an ninh mạng, an toàn đường cất hạ cánh và các rủi ro mới nổi.

Nội dung Hội thảo nhấn mạnh rằng trong môi trường ATM ngày càng phức tạp, con người tiếp tục là thành phần thiết yếu tạo nên khả năng thích ứng và duy trì an toàn của hệ thống. Cùng với sự gia tăng lưu lượng, thiếu hụt nguồn nhân lực, sự xuất hiện của UAV, air taxi và đặc biệt là tốc độ phát triển của tự động hóa và trí tuệ nhân tạo (AI), cách thức con người tương tác với hệ thống đang thay đổi nhanh chóng. Vì vậy, quản trị hiệu suất con người (Human Performance Management – HPM) cần được nhìn nhận như một bộ phận của quản trị an toàn thay vì một vấn đề riêng của đào tạo hay nguồn nhân lực.

Một nội dung quan trọng được trao đổi tại Hội thảo là sự khác biệt giữa Human Factors (HF) và Human Performance (HP). Human Factors cung cấp nền tảng khoa học về khả năng, giới hạn và đặc điểm của con người để phục vụ thiết kế hệ thống, trang thiết bị, môi trường và quy trình làm việc; trong khi Human Performance tập trung vào cách con người thực sự thực hiện công việc và đóng góp vào kết quả của hệ thống. Việc hiểu đúng sự khác biệt này có ý nghĩa thực tiễn đối với quản trị an toàn: một vấn đề bắt nguồn từ thiết kế hệ thống không thể chỉ được giải quyết bằng việc tăng cường đào tạo cho người khai thác.

Hội thảo cũng dành nhiều sự quan tâm đến vai trò của con người trong bối cảnh AI và tự động hóa ngày càng được ứng dụng sâu vào hoạt động ATM. Công nghệ có khả năng xử lý khối lượng dữ liệu lớn và hỗ trợ ra quyết định, nhưng đồng thời làm thay đổi vai trò của con người từ trực tiếp thực hiện sang giám sát và can thiệp khi cần thiết. Trong khi đó, con người không phải lúc nào cũng thực hiện tốt vai trò giám sát thụ động trong thời gian dài.

Việc quá phụ thuộc vào tự động hóa có thể làm suy giảm nhận thức tình huống và năng lực xử lý khi hệ thống gặp tình huống bất thường. Vì vậy, thay vì hướng tới loại bỏ hoàn toàn con người khỏi quá trình ra quyết định, hệ thống tương lai cần bảo đảm nguyên tắc “human-in-command”, duy trì năng lực phán đoán, hiểu tình huống và can thiệp của người khai thác, đặc biệt đối với những tình huống chưa được dự báo hoặc các “vùng xám” mà công nghệ chưa thể xử lý đầy đủ.

Một thách thức khác được đề cập là khoảng cách về kinh nghiệm giữa các thế hệ nhân viên khai thác. Những kiểm soát viên không lưu giàu kinh nghiệm đã trải qua quá trình phát triển từng bước của công nghệ, lưu lượng và độ phức tạp của hệ thống trong nhiều năm.

Trong khi đó, thế hệ mới có thể phải tiếp cận ngay từ đầu với một môi trường khai thác có mức độ tự động hóa và phức tạp cao. Khi lực lượng giàu kinh nghiệm nghỉ hưu, việc bảo đảm chuyển giao kiến thức và đặc biệt là những kinh nghiệm, kỹ năng khó thể hiện đầy đủ trong quy trình, tài liệu trở thành vấn đề cần được các ANSP quan tâm.

Trước những thách thức này, CANSO Human Performance Work Group đang tiếp tục hoàn thiện cách tiếp cận HPM, trong đó có việc gắn các nội dung Human Performance chặt chẽ hơn với CANSO Standard of Excellence in Safety Management Systems (SoE in SMS).

Một trong những vấn đề được nhận diện là các nội dung HP đôi khi được lồng ghép trong những câu hỏi SMS rộng hơn, khiến việc đánh giá thực chất về Human Performance chưa đầy đủ. CANSO đang hướng tới làm rõ và tách bạch hơn các nội dung này để tăng khả năng đánh giá, theo dõi và thúc đẩy cải thiện. Theo chương trình chính thức, đây cũng là một phần trong định hướng kết nối HPM với Complete Air Traffic System Concept of Operations trong tương lai.

Hội thảo đồng thời cho thấy quản trị mệt mỏi, sức khỏe và phúc lợi, năng lực, tuyển dụng và phát triển nhân sự sẽ tiếp tục là những nội dung quan trọng của HPM. Tuy nhiên, thay vì triển khai đồng thời tất cả các lĩnh vực, các ANSP có thể căn cứ vào mức độ trưởng thành và hồ sơ rủi ro của tổ chức để xác định những vấn đề ưu tiên, triển khai từng bước và sử dụng kết quả thực tế để mở rộng chương trình.

Thông điệp nổi bật từ Hội thảo là công nghệ không làm giảm vai trò của con người mà đang làm thay đổi vai trò đó. Khi hệ thống ATM trở nên tự động hóa và phức tạp hơn, việc hiểu con người làm việc như thế nào, thiết kế hệ thống phù hợp với khả năng của con người và duy trì năng lực thích ứng trước những tình huống bất định càng trở nên quan trọng. Quản trị hiệu suất con người vì vậy không chỉ là vấn đề đào tạo hay quản lý nhân sự, mà cần được tích hợp vào SMS và quá trình thiết kế, thay đổi, vận hành hệ thống, qua đó góp phần xây dựng một hệ thống quản lý không lưu an toàn, chủ động và có khả năng thích ứng trước những thay đổi trong tương lai...

(vatm.vn)